Główne wątki wykładu" MOWA I MÓWIENIE W PSYCHOANALIZIE" prowadzonego przez panią Barbarę Gorczycę

Kraków 21 kwietnia 2006

• psychologia a psychoanaliza

Kiedy Lacan mówi o psychoanalizie i mianuje ją psychologią, wtedy określa, że "psychologia powinna być nauką mowy, w której zamieszkuje podmiot".

Psychologia tak jak psychoanaliza zajmuje się psychiką ludzką. Jednakże psychologia uczyniła z podmiotu ludzkiego obiekt naukowy, tym samym zdegradowała człowieka i umartwiła psychikę. Psychologia próbuje uchwycić człowieka w kategoriach zachowania, zamierza tworzyć prawa rozwoju i klasyfikacje. Można powiedzieć, że dla psychologii człowiek jest istotą redukowalną do fizycznych praw natury. Georges Canguilheim francuski filozof w swym artykule "Co to jest psychologia?" daje nam pewną orientację czym może zajmować się psychologia poprzez odwołanie się do Paryskiej topografii: "kiedy wychodzi się z Sorbony przez ulicę Saint Jacgues, można pójść w górę, przybliża się do panteonu, który jest "konserwatorium" wielkich ludzi, ale jeżeli się idzie w dół, to kieruje się ku prefekturze policji". Innymi słowy psychologia służy interesom panującej i otaczającej normy i niestety może także służyć działaniom podobnym do tych, które mają miejsce w prefekturze policji. Np. We Francji powstają pomysły aby wprowadzić do komputerów kartoteki, w których będą opisywane cechy i zachowania dzieci od 3 roku życia, po to aby zapobiec w przyszłości ich przestępczości. Te jednak działania mogłyby tylko doprowadzić do ograniczania tych dzieci oraz do przewidywanych przestępstw.

Idea psychoanalizy Lacanowskiej jest zbliżona do myśli, którą przedstawiał strukturalizm. Zakładał on między innymi że istnieje separacja między naturą i kulturą, że pierwotny człowiek opuścił swoją ekologiczną niszę i zamieszkał swoje językowe mieszkanie. To właśnie ta separacja pomiędzy naturą a kulturą, powoduje, że podmiot ludzki stawia sobie pytania i jest dotykany przez zagadki. Według Levi Straussa psychoanaliza ma za zadanie właśnie uporządkować i dać podstawy tego faktu, że istnieje podział między naturą i kulturą. Dlaczego psychoanalizie przypada ta praca? Dlatego ponieważ stworzyła układ niby eksperymentalny, który pozwala zarejestrować właśnie to, że każdy podmiot przyjmuje na siebie fundamenty swojej humanizacji - zamieszkuje "swoje językowe mieszkanie" i odrywa się od swych naturalnych determinacji.

• komunikacja a mówienie, mowa

Scjentyzm psychologiczny bez żadnego niepokoju pomniejsza nasz podmiot, a mowę i mówienie redukuje do faktu komunikacji. Wszystkie teorie behawiorystyczne, poznawcze, wychowawcze chcą obniżyć człowieka i obniżają. Pomiędzy komunikacją bowiem a mówieniem jest bardzo istotna różnica. Jest to podobna różnica jak pomiędzy znakiem a znaczącym. Wysyłać jakiś znak to nie to samo co mówić. Zwierzęta wysyłają znaki jednakże nie są one wieloznaczne lub dwuznaczne w taki sam sposób jak znaczące. Istota mówiąca, nie jest określona przez to, że potrafi wprowadzić w błąd, bo tak potrafi zrobić także zwierzę. Można powiedzieć, że tylko podmiot potrafi mówić prawdę, po to aby powiedzieć fałsz. Tak jak w dowcipie żydowskim "Szymsza pyta się Iszaka: dlaczego mówisz mi, że jedziesz do Krakowa, kiedy dokładnie tam jedziesz, lecz wiem, że mówisz mi to, żebym pomyślał , że jedziesz do Lwowa". Różnica miedzy znakiem a znaczącym jest dlatego taka duża, że znak "coś komuś mówi" a znaczący natomiast sam w sobie nic nie znaczy*. Potrzebny jest inny znaczący, aby jakieś znaczenie powstało. Jeden znaczący jest określony do drugiego znaczącego, albo do wszystkich innych znaczących. Znaczący jest określony przez różnicę do innego znaczącego lub do wszystkich innych znaczących, a nie przez jakąkolwiek pozytywną cechę. W znaczącym chodzi o ślad akustyczny, który ustala mówiące bycie.

Artykułowanie znaczących - to umiejętność właściwa jedynie człowiekowi. Podstawy psychoanalizy Lacanowskiej odwołują się właśnie do praw rządzących artykułowaniem znaczących. Według psychoanalizy znaczący to - to co przedstawia podmiot dla innego znaczącego. Inaczej mówiąc podmiot jest przedstawiony przez znaczące dla drugiego znaczącego. Dziecko jest wprowadzone do mowy poprzez dyskurs (mowę) Innego, to Inny zaprasza go aby w mowie zamieszkał. Inny najczęściej matka, lub ten który się dzieckiem zajmuje ma swoje fantazmaty, według których interpretuje zachowania dziecka. Dziecko zaczyna starać się zajmować pozycję obiektu rozkoszy fantazmatu matki lub pary rodzicielskiej.

Można powiedzieć, ze jeśli coś określa istotę mówiącą, bycie które mówi - to nie jest to komunikacja - ale fakt, że w pewnym momencie dokonuje się podział na 3 elementy:

• Podmiot ($) - który idzie do pola Innego aby wyczerpać znaczące, którymi się określił
• Inny - skarb znaczących, do których podmiot się identyfikuje
• Obiekt (a) - dzięki trwałości znaczących, zostaje na zawsze stracony i pozostawia pewien brak

Właśnie dzięki temu podziałowi stajemy się podmiotami i od tego punktu wywodzi się całe nauczanie Lacana.

* Słowa znak i znaczący jest zapożyczony przez Lacana z lingwistyki. Według Lacana dawać znak to "przedstawiać coś komuś". Dla De Sussera:

Znak = Znaczący ( obraz widokowy, dźwiękowy, słuchowy)

    Znaczony (przedstawienie, reprezentacja pewnej rzeczy)