Nieświadome od Freuda do Lacana

Serge Dziomba

Przed Freudem nieświadome było nieświadomością. Freud wszystko to zmienił, uległa przekształceniu kwestia pojmowania świadomości i pojawiło się do dziś aktualne pytanie: za co, ktoś może odpowiadać?, za co ja mogę odpowiadać? Jest to pytanie fundamentalne, które jest stawiane w stosunku do dziecka: za co, dziecko może odpowiadać?, zadawane jest w stosunku do prawa, do wymiaru sprawiedliwości: za co może odpowiadać oskarżony? Spotykamy się z tym pytaniem w stosunku do polityków: za co, może odpowiadać człowiek zaangażowany w życie politycznie?.

Psychoanaliza Freuda zajmuje się i troszczy się o kogoś szczególnego, zadaje pytanie o jednostkę. Doświadczenie psychoanalityka, leczenie, kuracja mają dwa powiązane ze sobą aspekty. Z jednej strony są skutki terapeutyczne kuracji, z drugiej epistemologiczne. Psychoanaliza oznacza słuchanie, wysłuchiwanie i interpretacje. A psychoanalityk to osoba, to ten, kto umie interpretować to, co słyszy, to, co zostało powiedziane.

Historia odkrycia przez Freuda nieświadomości

Freud odkrył nową formę nieświadomego dzięki doświadczeniu klinicznemu. Głównym punktem rozdzielającym psychoanalizę od innych form psychoterapeutycznych jest przejście od sugestii, hipnozy w kierunku uwzględnienia subiektywizmu chorego. Jest to przejście od miejsca, w którym lekarz wie i mówi choremu, co ma robić, do pozwolenia, aby słowo chorego doszło do głosu. Chory wyraża w słowach to, co się dzieje w jego przekonaniu, i to jest właśnie ta wielka transformacja i wielka zmiana. Psychoanaliza rozpoczęła się dzięki kobietom, ponieważ kobiety powiedziały Freudowi proszę milczeć, bo to one chciały mówić. Freud zaczął słuchać swoich pacjentek i zaczęło się dziać, coś wspaniałego. Była to dobra decyzja ze strony Freuda, że nie zabierał głosu, że milczał. Dzięki temu pojawiło się przeniesienie, bo to właśnie milczenie psychoanalityka powoduje, że osoba, która do niego mówi, uważa, że ten lekarz ma wiedzę, zakłada, że on posiada wiedzę. W gruncie rzeczy psychoanaliza gra na wierzeniu, ale w sposób inny niż czyni to religia. Dzięki temu powstaje teoria przeniesienia, to znaczy pozwalając drugiej osobie mówić psychoanaliza daje podwójny skutek; dla pacjenta i analityka. Analityk jest ta osobą, która posiada wiedzę. Kiedy analityk mówi, interpretuje, ponieważ jest w miejscu tego, który wie, odnosi to skutek w stosunku do tego co dzieje się z pacjentem. To, co mówi w osobie pacjenta to podmiot. Przeniesienie to wiedza, która jest przyznana, czyli psychoanalitykowi, z tym wiążą się dwa założenia: istnieje wiedza i istnieje podmiot. To, co mówi jako pacjent, to coś oznacza, chce przez to coś powiedzieć.

W gruncie rzeczy przeniesie to przejście od mówionego, tego, co ujawnia podmiot, który pod okiem psychoanalityka przemienia się w wiedzę. Podmiot mówi o sobie. Więc jest działanie słowa, działanie mowy. Ta sama osoba wykonuje pracę, ta jej praca polega na mówieniu. Psychoanalityk przywiązuje do tego szczególną wagę, wysłuchuje, a uwolnione słowo zamienia się w wiedzę, chociaż by na skutek podstawowych pytań: kim jestem?; czym jestem?. W gruncie rzeczy psychoanaliza, jest to coś, co postało w skutek czegoś, co się nie udało, co było porażką. Wtedy, kiedy lekarz przyjmuje pozycje, tego, który wie i zwraca się do pacjenta słowami: powinien pan zrobić to lub tamto, to nie jest psychoanaliza. Psychoanaliza jest na drugim biegunie takiego podejścia, to znaczy dając możliwość wypowiedzenia się, pozwala mówić podmiotowi. Freud wymyślił psychoanalizę pozwalając, aby słowa pacjenta przebiły się, uwolniły się. W psychoanalizie najważniejsze są słowa pacjenta, wysłuchiwanie go przez psychoanalityka, przeniesienie między psychoanalitykiem a pacjentem, a to wszystko po to, aby podmiot pacjenta mógł powiedzieć.

Nieświadome u Freuda

Nieświadome u Freuda znajduje się w słowie. Chodzi zawsze o tekst. Ten tekst jest niesiony przez kogoś, jest znoszony przez kogoś. Względnie jest to coś, co się ciągnie za kimś tak jak ciężką walizkę ciągnie się do hotelu. To nieświadome, jest czym, nowym w stosunku do tego, co było przed Freudem. To pojawiło się na wskutek porażki, a porażka to utrata panowania nad czymś. Np. w telewizji amerykańskiej puszczana są seriale, w których mówi się ze wystarczy chcieć żeby coś się stało. Jest to myśl, że się kieruje czymś w życiu, panuje nad czymś, przy pomocy dobrych, właściwych rządów. W gruncie rzeczy to, co mówię do psychoanalityka, to coś oznacza, on mi nie odpowiada, kiedy kieruje pytania. Są takie chwile, kiedy do mnie mówi i mówi mi rzeczy, które mnie zadziwiają. To coś oznacza, jest to założenie wiedzy. To założenia, że to coś, oznacza, przyczynia się do osiągnięcia wyników, w czasie kuracji psychoanalitycznej. Słowo może uwolnić sens, znaczenie dla kogoś, znaczenie, które jest właściwe dla tej osoby. Prawda to jest coś, co dotyka, kiedy słowo do was dociera. Prawda jest to coś, co jest właściwe każdemu, nie ma jednej prawdy dla wszystkich. Co to znaczy prawda dla każdego z nas?

Często się zdarza, że osoba analizowana mówi coś, co ją samą zaskakuje, bo nie przewidywała, że to powie. Freud przyjmował osoby, które miały symptomy np. kaszel, którego napad pojawia się w określonych chwilach, np. lęku. Freud zajmował się symptomami, uwzględniał je, uznawał je za coś niezwykle cennego. To była jak pewna formuła, jak wzór matematyczny, który należało zrozumieć, rozłożyć na czynniki pierwsze, aby dojść do sedna sprawy. Symptom to reprezentacja prawdy podmiotu. To jest to, czego ten podmiot nie wie i o czym jednocześnie wie. W takim znaczeniu, że on może w jakiś sposób skonstruować to, o co mu chodzi. Posuwając się naprzód w klinice, Freud odkrył funkcje marzeń sennych w nieświadomym. Z jednej strony, mamy wyraźną treść - to, co się zdarzyło w marzeniu sennym i drugą treść, którą zbuduje podmiot i będzie wyciągał wnioski oraz produkował coś. Symptom, marzenie senne, czynność pomyłkowa i lapsus, w tym jest jakaś prawda, która domaga się przejścia do wiedzy. Prawda nieświadoma, która domaga się poznania i uznania. W psychoanalizie robi się miejsce dla prawdy. Jednocześnie prawda ma swoje granice. Istnieje prawda symptomu. Ale jednocześnie całość symptomu nie jest prawdą tego symptomu. Trzeba było 25 lat żeby Freud i jego uczniowie to zauważyli, że nawet, jeżeli poddawany psychoanalizie nadaje znaczenie swojemu symptomowi, albo znaczenie odpowiada prawdzie, symptom nie odpuszcza, jest obecny. Można powiedzieć, że jest coraz więcej pacjentów, u których symptomy nie wycofają się, nie znikają. Jest to bardzo ważne, dlatego, że to ukazuje, że jest pewien wymiar w tym symptomie, którego nie można złapać przy pomocy słów. Po drugie to uświadamia granice możliwości języka. Oznacza, że jest coś, co wymyka się uchwyceniu przez język, czego nie można uchwycić bezpośrednio, które się opiera temu uchwyceniu, to można nazwać jądrem symptomu, a jest to w gruncie to, co Freud nazywa libido. Lacan to nazwie słowem, którego nie można przetłumaczyć na język polski, to jouissance. Jouissance łączy się z Heglem, z filozofią prawa. Oznacza rzecz następującą- coś, co wydaje się subiektywne, szczególne i niemożliwe do podziału. To w gruncie rzeczy nie jest definicja, tylko wyjaśnienie mające pozwolić zrozumieć, to, co mówiłem o jądrze symptomu, to jest to coś, co się wymyka. Samo powiedzenie, przyznanie prawdy na temat symptomu niczego nie zmienia. Jest jakaś część, która wymyka się uchwyceniu przez prawdę. Tak jakbyśmy przegłosowali coś, co do czego, jesteśmy zgodni a głosowanie nie dało konsekwencji. Jest wymiar prawdy, ale nie ma konsekwencji. Możecie mieć państwo do czynienia z symptomami, które ustępują i są inne, które stawiają opór. To, co stawia opór, to ta część, która nie poddaje się bezpośrednio prawdzie.

Nieświadome Freuda pozwoliło w nowy sposób podejść do kwestii macierzyństwa i ojcostwa. W oparciu o bardzo znany mit Edypa Freud podszedł inaczej do miejsca matki, ojca i dziecka w nieświadomym. Podszedł także w nowy sposób do kwestii męskości i kobiecości.

Nieświadome u Lacana

Co wniósł J. Lacan?. Lacan, psychoanalityk jest przede wszystkim klinicystą. W Polsce są specjaliści od Lacana, ludzie, którzy mówią o Lacanie. Jest różnica, kiedy ktoś, kto nie jest klinicystą, mówi o Lacanie, kiedy nie wie o przeniesieniu, o podmiocie w psychoanalizie. Lacan jako teoretyk; tutaj mamy Lacana, który walczy z trudnościami klinicznymi, którym stawia czoła, który bazując na tym ma swoje przemyślenia, buduje swoją teorie tak, aby móc leczyć. To jest właśnie charakterystyczne dla Lacana, że on w teorii odpowiada na trudności, z którymi musiał się zmierzyć, w swojej pracy klinicysty.

Psychoanalitycy post-freudowscy skonfrontowani z trudnościami takimi, np. jak symptomy; które stawiają opór, przestają się interesować słowami pacjenta, a zaczynają interesować się zachowaniem. W gruncie rzeczy słowa ich pacjentów ich nudzą. Lacan dokonał genialnego kroku naprzód. Nazwał ten krok powrotem do Freuda. Polega on na przyjęciu dosłownym, że nieświadome podmiotu to tekst, że ten tekst jest wypowiadany przez kogoś i jest właściwy, dąży do powiedzenia czegoś. W ramach tego J.Lacan dochodzi do teorii znaczącego, do tego, co to jest podmiot. Podmiot to skutek znaczenia. To właśnie w osobie pacjenta tkwi ten podmiot, który jest reprezentowany, to znaczy podporządkowany, jest to skutek, więzień słów, które go przedstawiają. Pojawia się pytanie o prawdę. Skąd my przychodzimy? Nie wiemy tego i nigdy się tego nie dowiemy? Fundamentalne jest to, co zrobił z tym każdy z nas. Stworzyliśmy sobie historie, gdzie nadaliśmy znaczenie naszym rodzicom, dziadkom, braciom. Moment, kiedy uznaliśmy, kiedy to wywołało skutek, w stosunku do nas. Np., Jeżeli ktoś jest studentem psychologii, to, dlatego, że coś działo się z mamą lub z tatą. To, co jest zakwestionowane w psychoanalizie to właśnie ta historia. To ta myśl, że skoro było tak, to będę tym albo tym. Każdy dobry neurotyk buduje taką historię. Chodzi o to, aby zadać pytanie dotyczące samego sedna tej kwestii, cała kwestia to, to, aby nie być zidentyfikowany z tą właśnie pozycją. Poddawany psychoanalizie spostrzega, że robi to, co robi, mówi to, co mówi, powtarza te same sytuacje np. zawsze mężczyzna spotyka pewien określony typ kobiety, czy kobieta określony typ mężczyzny. Pojawia się coś, co powtarza się, i to właśnie powinno być kwestionowane. W gruncie rzeczy Lacan usystematyzował teorię Freuda dotyczącą języka. Powstała teoria metonimii, metafory i teoria, w jaki sposób pragnienie krąży pomiędzy znaczącym. Rozróżnienie pomiędzy zamiarem, powodem a przyczyną. Kwestia znaczenia sensu w przypadku prawdy freudowskiej. Interpretacja psychoanalityka nie dotyczy tego, co jest prawdą, a co nie jest prawdą w tym, co mówi pacjent. Interpretacja jest raczej po stronie niejednoznacznego. Dotyczy tego, co umyka prawdzie.

Przykład pacjentki: powiedziała na psychoanalizie o matce: "przypominam sobie jak widziałam ją płacząca". I tu jest piękna niejednoznaczność. Była to nowa pacjentka. Było to w ścisłym związku o tym, co mówiła. To było powiązane z sytuacją, że matka była długo nieobecna, kiedy pacjentka była dzieckiem. Można było usłyszeć także, że ona powiedziała także, przypominam sobie jak ją opłakiwałam. To stwierdzenie przywołuje inną wartość słowa. Pytania: jak pan usłyszał to drugie stwierdzenie?

Pytania: jak pan usłyszał to drugie stwierdzenie?

Odpowiedź: To, co macie w sformułowaniu "przypominam sobie jak widziałam ją płacząca" to jest to co mówi pacjentka każdemu. Powiedziałem to, co ja usłyszałem w sformułowaniu jest to kwestia możliwa do usłyszenia tylko w języku francuskim. To oznacza, że nawet to, co nie zostało powiedziane w sposób jasny, jest obecne. Należy słyszeć, nie tylko słuchać. Żeby móc dokonać interpretacji trzeba wcześniej usłyszeć.